Το έτος που φεύγει ήταν ένα από τα πιο ενεργά της σύγχρονης ιστορίας. Δασμοί, συρράξεις, φυσικές καταστροφές, νέες τεχνολογίες, εκλογικές ανατροπές, κλιματικές κρίσεις, κοινωνικές αναταραχές, αγορές σε σύγχυση, κρυπτονομίσματα, εξεγέρσεις και πραξικοπήματα, συμμαχίες καταρρέουν και νέες διαμορφώνονται. Υπερδυνάμεις σε ανάδυση και άλλες σε δύση.

Ανατροπές στην τεχνολογική ισχύ, νέα τρομακτικά οπλικά συστήματα και πολιτικές ενέργειας και άμυνας που αντιστρέφουν πλήρως τις σταθερές των διεθνών σχέσεων. Η Ελλάδα μοιάζει με Γερμανία και η Γερμανία μοιάζει με Ελλάδα, η Γαλλία σε αδιέξοδο και οι ΗΠΑ σε θεσμικές ανακατατάξεις. Η Κίνα σε ραγδαία άνοδο και μάλιστα με ποιοτικά τεχνολογικά στοιχεία. Η Αφρική σε νέο κύμα βίας και η Λατινική Αμερική σε σημείο καμπής, με απροσδιόριστη κατεύθυνση. Η Ευρώπη σε ρόλο κομπάρσου και οι πάντες σε σύγχυση και αμηχανία: κυβερνήσεις, αντιπολιτεύσεις, αγορές, ερευνητές, αναλυτές και κοινωνία.

Το έτος ήταν τόσο βαρυφορτωμένο με ακραίες εξελίξεις, που ακόμα και ο πόλεμος μεταξύ Ιράν και Ισραήλ, που «κανονικά» θα αποτελούσε την μεγαλύτερη είδηση για ένα «φυσιολογικό» έτος, έχει σχεδόν ξεχαστεί.

Η πιο μεγάλη, όμως, είδηση, ίσως να ήταν πολύ πιο σεμνή: Δεν ζούμε, τελικά, σε εξομοίωση. Η Φυσική, πάντα με την βοήθεια των μαθηματικών, έχει αποδείξει πλέον πως το σύμπαν δεν υπακούει πάντα σε αλγοριθμικές προδιαθέσεις και επομένως υφίστανται στοιχεία του, που δεν ακολουθούν τους κανόνες της αιτιότητας.

Η ιδέα του Bostrom πως το σύμπαν αποτελεί εξομοίωση δεν ήταν, στην πραγματικότητα, καινοτόμα. Αποτέλεσε την κορύφωση της Διαφώτισης, η οποία έθετε ως κεντρική της αρχή πως όλα τα ερωτήματα είναι απαντήσιμα. Η κυριαρχία της λογικής έφερε, τους τελευταίους δύο αιώνες της ανθρωπότητας, και με επίκεντρο τη Δύση, τη λογική πως, ο λόγος που δεν μπορούμε να απαντήσουμε ερωτήματα- για τις κοινωνίες, τις οικονομίες, για τους πυρήνες μακρινών αστερισμών, την αρχή του σύμπαντος ή το ανθρώπινο DNA-, είναι πως δεν διαθέτουμε τις απαιτούμενες πληροφορίες και τεχνολογίες. Η έλλειψη πληροφοριών και αναλυτικών προσεγγίσεων είναι ο μόνος λόγος που δεν καταφέραμε ακόμα να θεραπεύσουμε τον καρκίνο και τη φτώχεια, δεν καταφέραμε να φέρουμε δίκαιες κοινωνίες και δεν καταφέραμε ακόμα να λύσουμε τα μυστήρια των διεμπλοκών των κβάντων και της απαρχής του σύμπαντος.

Αν, όμως, το σύμπαν υπακούει τη λογική, τότε είναι αλγοριθμικό: μετρήσιμο, αναγνωρίσιμο, λογικό. Είναι σαν να ζούμε σε εξομοίωση όπου τα πάντα -ζωή, άστρα, κύτταρα, σωματίδια και μεσόνια- υπόκεινται σε μαθηματικούς κανόνες. Αν δεν είναι απαντήσιμη μια ερώτηση, λέει η αρχή του Διαφωτισμού, τότε το πρόβλημα είναι με την ερώτηση. Δεν υπάρχουν μη απαντήσιμες ερωτήσεις.

Από το 2025 και μετά, όμως, ξέρουμε πως κάποια ερωτήματα δεν είναι απαντήσιμα. Κατ’ ακρίβειαν, δεν είναι καν ερωτήσιμα: Δεν έχουν την παραμικρή λογική, σαν ασύντακτες προτάσεις ή σαν λανθασμένες εξισώσεις, όπως προέβλεψε ο Thomas Young το 1801, με το περίφημο του πείραμα.

Τελικά, το θεωρητικό πείραμα ολοκληρώθηκε (μερικώς) το 1909, και έδωσε απάντηση στο ερώτημα: Τί είναι το ηλεκτρόνιο, σωματίδιο, ή κύμα;

Η απάντηση, τελικά, είναι: Ναι.

Τρέχα γύρευε.

Η επιστήμη, όμως, επέμενε πως ο λόγος που δεν καταλήγουμε σε τελικές ερωτήσεις, είναι πως μας υπολείπονται πληροφορίες- μια ολοκληρωμένη θεώρηση, πιο καλά πειράματα ή πιο ευαίσθητοι αισθητήρες, πιο περίπλοκα μαθηματικά και πιο σωστά μοντέλα. Σε αυτό, συνήθως έχει, σχεδόν πάντα, δίκαιο.

Σχεδόν.

Με βάση το θεώρημα του Godel, ερευνητές στο University of British Columbia απέδειξαν πως, κάποια στοιχεία του σύμπαντος δεν μπορούν να προκύψουν από αλγόριθμους -και ,αφού οι εξομοιώσεις προκύπτουν από αλγόριθμους, υπάρχει κάτι το άλογο στο σύμπαν.  Το γεγονός ότι ξέρουμε πλέον, πως η πραγματικότητα δεν είναι αλγοριθμική, έχει τρομερές προεκτάσεις.

Ίσως οι πρώτιστες να είναι θρησκευτικές, καθώς καθιστούν κάποιον, κάποια, κάτι -αυτό που ο Πλωτίνος αφιέρωσε εννέα βιβλία για να καταφέρει να το αποκαλέσει «άφατο»- όχι μόνο πιθανόν, αλλά απαραίτητο, όχι μόνο για να  “λειτουργήσει” το σύμπαν, αλλά και για να υπάρξει. Κάτι που να άρχει, όχι όμως απαραίτητα και να υπ-άρχει.

Για τους θρησκευόμενους ανάμεσά μας, είναι μια ισχυρή σύνδεση της επιστήμης με τη θρησκεία και μια ισχυρή δόση ελπίδας και πίστης, (αν και όχι απαραίτητα και αγάπης). Για τους άθεους, μια δικαίωση του Camus και του Kierkegaard, μια απελπιστική απάντηση πως δεν υπάρχει καμία τάξη, σκοπός ή κατεύθυνση για κανένα: ανθρώπους, σωματίδια ή άστρα. Το σύμπαν μοιράζεται τη μοίρα του Σισύφου.  Και δεν υπάρχει τρόπος να τον φανταστούμε ευτυχή.

Σε κάθε περίπτωση, όμως, έχει πλέον αποδειχθεί πως ο κόσμος, σε όλα τα επίπεδα, σε όλες τις εκφάνσεις, και σε όλες τις διαστάσεις του, δεν είναι πάντα «λογικός». Δεν είναι υπολογίσιμος, δεν υπακούει σε μια αλγοριθμική αιτιότητα. Υπάρχουν μέρη της ύπαρξης τα οποία δεν έχουν «λογική».

Ζούμε, από φέτος, σε ένα άλλο κόσμο. Βαθύτατα απελπιστικό, άστοχο και αστόχευτο. Ή, ίσως, ζούμε σε ένα κόσμο όπου η ανθρωπότητα, μέσα από λιμούς, λοιμούς, σφαγές και βόμβες, κατάφερε να αποδείξει πως το Μυστήριο, το θείο, το «άφατο», είναι και μαθηματικά απαραίτητο για να αποτύχουμε καλύτερα στην προσπάθεια μας να κατανοήσουμε τον Κόσμο.

Κι αν αυτό πέρασε σχεδόν απαρατήρητο για εμάς, ίσως κάπου, σε κάποια διάσταση, σε κάποιο μπαράκι («Το Ναυάγιο», ας πούμε) ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης κερνά Νάμα στο ποτήρι της Υπατίας. Και χαμογελούν, ακούγοντας Αρλέτα. 

---