Έχουμε μπροστά μας 3.000 χρόνων παραδείγματα και μια ολόκληρη επιστήμη να τα εξηγεί.

Η χειρότερη εξέλιξη στην ιστορία της αυτοκρατορίας των Ισπανών Αψβούργων ήταν η ανακάλυψη του χρυσού στις αποικίες τους. Σε μια εποχή που τα άδεια θησαυροφυλάκια ήταν ο μεγαλύτερος φόβος των βασιλιάδων, οι νηοπομπές του χρυσού κατέστρεψαν την Ισπανία (και τους τραπεζίτες που χρηματοδοτούσαν το χρεοκοπημένο βασίλειο).

Το 1977, ο μεγάλος οικονομολόγος Λόρδος Καν είπε στον Economist πως όταν, στις αρχές του 21ου αιώνα, η εισροή κερδών από τα πετρέλαια της Βόρειας Θάλασσας αρχίσει να μειώνεται, η Βρετανία «θα εξαθλιωθεί». Ο τίτλος του άρθρου, «Η Ολλανδική Νόσος», εισήγαγε έναν νέο όρο στην πολιτική οικονομία.

Εκ πρώτης όψεως, η ολλανδική νόσος δεν πρέπει να μας ανησυχεί καθόλου. Η ανακάλυψη μεγάλων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην Κύπρο είναι ακόμα στα χαρτιά και, όπως ορθά σημείωσε ο υπουργός Εμπορίου, «αν δεν κατεβεί το τρυπάνι, δεν ξέρουμε 100% τι υπάρχει».
Κι όμως, η είδηση των μεγάλων δυνητικών εσόδων δεν είναι όσο ευχάριστη όσο νομίζουν οι πιο πολλοί συμπατριώτες μας. Ένα από τα πιο «περίεργα» μαθήματα της οικονομικής επιστήμης –και της οικονομικής ιστορίας– είναι πως τα μεγάλα έσοδα είναι κάτι το εξαιρετικά επικίνδυνο.

Την περασμένη εβδομάδα, δύο ενδιαφέροντα άρθρα, του Θεόδωρου Ζαχαριάδη και του Αλέξανδρου Μιχαηλίδη στο stockwatch, συζήτησαν τους κινδύνους που συνεπάγεται για την οικονομία η πιθανή ανακάλυψη υδρογονανθράκων. Αυτές οι τοποθετήσεις πρέπει να εξεταστούν πολύ προσεκτικά.

Πολλοί οικονομολόγοι θα διαφωνήσουν.

Μπορούν να πουν πως η «κλασική» ολλανδική νόσος έχει να κάνει αρκετά με την ανατίμηση του νομίσματος, κάτι που δεν θα ισχύει στην Κύπρο. Μπορεί επίσης να πουν πως το παράδοξο του Μέτζλερ και ο συγγενικός του «ιός», το παράδοξο του Λεόντιεφ, συνεπάγονται ακραίες καταστάσεις στη διεθνή προσφορά και ζήτηση. Μπορεί κανείς να πει πως η άλλη μετάλλαξη του «ιού», το θεώρημα του Ριμπζίνσκι, που εξηγεί την ολλανδική νόσο, είναι μια υπερβολή. Πιο απλά, μπορεί κανείς να απαντήσει πως τα πιο πάνω στηρίζονται στο μοντέλο Χέκσερ-Όλιν, που είναι πολύ απλοϊκό για να προκαλεί ανησυχία.

Ωστόσο, πίσω από τις θεωρίες, υπάρχουν και τα ιστορικά παραδείγματα. Και, στα οικονομικά, όπως και στις πολιτικές επιστήμες, τα ιστορικά παραδείγματα καλύπτουν την ανάγκη που σε άλλες επιστήμες ικανοποιείται από τα εργαστηριακά πειράματα.

Φυσικά, το φαινόμενο της «εξαθλιωτικής ανάπτυξης» (immiserizing growth) δεν είναι καινούργιο και τα παραδείγματα είναι παμπάλαια. Ακόμα και ο Καίσαρας προκάλεσε οικονομικά προβλήματα στη Ρώμη με τον χρυσό που έφερε από τη Γαλατία.

Τις περισσότερες φορές, η ανακάλυψη ονειρεμένου πλούτου οδηγεί τα έθνη σε έναν φαύλο κύκλο παρακμής παρά σε πλούτη. Παρά το γεγονός ότι οι οικονομοτεχνικές εξηγήσεις είναι κάθε φορά διαφορετικές, η πολιτική οικονομία της ολλανδικής νόσου είναι πάντοτε η ίδια: Τα μυθικά έσοδα και τα εύκολα κέρδη οδηγούν σε αυξημένες τιμές στο εσωτερικό, μειωμένες επενδύσεις, χειρότερη ανταγωνιστικότητα και, τελικά, σε παρακμή. Ολλανδία, Αφγανιστάν, Αυστραλία, ισπανική αυτοκρατορία των Αψβούργων, Ηνωμένο Βασίλειο, Νιγηρία, Μαλαισία, Χιλή, Φιλιππίνες, Ρωσία, Νέα Ζηλανδία και αραβικός κόσμος έχουν περάσει από την «ασθένεια του πλούτου» που τους άφησε τραυματικές εμπειρίες. Τα παραδείγματα αρχίζουν βαθιά στην αρχαιότητα και φτάνουν ώς το 2009.

Άλλες φορές, όμως, η «φλέβα αργύρου» μπορεί να σώσει μια χώρα. Στο κάτω-κάτω, στην αρχαία Αθήνα του Θεμιστοκλή, τα ορυχεία του Λαυρίου χρηματοδότησαν το ναυτικό που εν πολλοίς έκρινε τους Περσικούς Πολέμους. Το ερώτημα, πώς κάποια έθνη καταστρέφονται από τον πλούτο ενώ άλλα εξασφαλίζουν ένα λαμπρό μέλλον, δεν αποτελεί μυστήριο.

Εάν τελικά η Κύπρος ανακαλύψει τα αμύθητα κέρδη που όλοι ονειρευόμαστε, ο τρόπος αξιοποίησης των εσόδων θα κρίνει το κατά πόσον θα μας βγουν σε καλό ή θα μας καταστρέψουν. Η συζήτηση έχει ήδη αρχίσει και οι προτάσεις είναι ήδη πολύ ενδιαφέρουσες. Οι πιθανοί μηχανισμοί είναι επίσης πολλοί και πολλά υποσχόμενοι. Γνωρίζουμε, όμως, ορισμένα σημεία που πρέπει οπωσδήποτε να αποτελούν μέρος της συνταγής.

Η Κύπρος δεν χρειάζεται ναυτικό όπως η αρχαία Αθήνα, αλλά ένα νέο «ξύλινο τείχος». Οι επενδύσεις στην παιδεία, την τεχνολογία, την έρευνα και τις υποδομές πρέπει να αποτελούν κυρίαρχο στόχο. Και οι επενδύσεις δεν είναι ανάγκη να γίνονται αποκλειστικά στην Κύπρο.
Πάνω από όλα, όμως, τα χρήματα δεν πρέπει να πέφτουν στα χέρια της εκάστοτε κυβέρνησης. Κάτι τέτοιο θα είναι καταστροφικό, αφού ο πειρασμός του λαϊκισμού είναι πολύ μεγάλος. Αν ληφθεί μόνο μία απόφαση για τον κορβανά του φυσικού αερίου, πρέπει να είναι αυτή. Αν τα χρήματα πέσουν στα χέρια των πολιτικών, είμαστε όλοι χαμένοι και η ανακάλυψη φυσικού αερίου θα αποδειχθεί (να είστε βέβαιοι) χειρότερη από το 1974. Αντιλαμβάνομαι πλήρως πόσο απόλυτη είναι αυτή η τοποθέτηση, αλλά, όσο κι αν δεν το θέλουμε, το συμπέρασμα είναι βέβαιο. Έχουμε 3.000 χρόνων παραδείγματα και μια ολόκληρη επιστήμη να τα εξηγεί.

Και για να μην ξεχνιόμαστε: Ακόμα κι αν το φυσικό αέριο μάς κτίσει (επιτέλους) το ΓεΣΥ, πάλι θα χρειάζεται Μεσοπρόθεσμο Δημοσιονομικό Πλαίσιο (ΜΔΠ).