Καθώς τα κέρδη των επιχειρήσεων παγκοσμίως περνούν από έντονες πιέσεις και σημαντική συρρίκνωση, παρατηρήθηκε, από τα τέλη του 2008 μια απότομη και σχεδόν απόλυτη ανομβρία στις διασυνοριακές επενδύσεις.

Αφενός, τα μειωμένα κέρδη και η πιστωτική στενότητα έχουν αφαιμάξει την διεθνή αγορά από ρευστότητα με αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις να μην διαθέτουν τους πόρους που είχαν πριν μερικά χρόνια για να επενδύσουν σε νέες αγορές. Αφετέρου, τα λιγοστά κέρδη προσφέρονται ως σπονδή στους επενδυτές με διάφορους τρόπους (κυρίως μερίσματα) για να αποτρέψουν φυγή τους και να αποφευχθούν μεγάλες μειώσεις στις τιμές στοιχείων ενεργητικού των επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα, η μείωση των εκθέσεων και η ακύρωση των μοχλευμένων εγχειρημάτων, καθώς και η αποστροφή από τα υψηλά ρίσκα, έχουν δημιουργήσει συνθήκες στασιμότητας όσον αφορά τις ροές των ΑΞΕ.

Την ίδια στιγμή, όμως, οι ΑΞΕ προς τις χώρες της Μέσης Ανατολής και Βορείου Αφρικής (ΜΑΒΑ) και κυρίως στην περιοχή του Αραβικού Κόλπου, σημείωσαν μεν σημαντική κάμψη το 2008 αλλά, από τα μέσα του 2009 άρχισαν να σημειώνουν σημαντική άνοδο. Ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι οι χώρες αυτές, ενώ κατέχουν ίσως την περισσότερη συγκριτικά ρευστότητα στην διεθνή αγορά και δεν λειτουργούν –συνήθως- με αυξημένη μόχλευση και υπερβολικό δανεισμό, έχουν στραφεί τα τελευταία χρόνια στην έλκυση ΑΞΕ. Φυσικά υπάρχουν χώρες της περιοχής όπως την καταπονημένη Τουρκία και το καταχρεωμένο Ντουμπάι, που αντιμετωπίζουν σοβαρές πιέσεις εξ αιτίας της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης. Ωστόσο, άλλες χώρες της ευρύτερης Μέσης Ανατολής όπως το Κατάρ, τα Εμιράτα και την Σαουδική Αραβία, αναζητούν ΑΞΕ την στιγμή που οι ίδιες κατέχουν μεγάλη ρευστότητα και την ικανότητα να χρηματοδοτήσουν από την εγχώρια αγορά μεγάλες αναπτυξιακές επενδύσεις.

Ενώ είναι φυσιολογικό να αντιστοιχούν τα ξένα κεφάλαια στο 83% του ΑΕΠ στον Λίβανο, το γεγονός ότι οι ΑΞΕ στην Σαουδική Αραβία ανέρχονται στο 25% σχεδόν του ΑΕΠ, είναι εντυπωσιακό. Το ίδιο και το 26,7% στα Ενωμένα Αραβικά Εμιράτα και το 22% στο Κατάρ. Το ερώτημα είναι γιατί κράτη με τόσο πλούτο και υψηλή ρευστότητα να αναζητούν με τόση μανία ΑΞΕ. Οι μαζικές εξαγωγές πετρελαιοειδών από χώρες όπως την Σαουδική Αραβία και το Κατάρ, καθιστούν τις ανάγκες χρηματοδότησης αμελητέες.

Στα κράτη αυτά εντοπίζεται μια ρητή απάντηση για τον λόγο που αναζητούνται ΑΞΕ με τόσο πάθος. Θεωρούν –και το λένε- πως δεν τους ενδιαφέρει ιδιαίτερα η χρηματοδότηση που συνεπάγονται οι ΑΞΕ. Αντίθετα, οι ίδιοι αναφέρονται στην τεχνολογία, εμπειρογνωμοσύνη και διευθυντικές και διαχειριστικές ικανότητες που εισάγονται στην χώρα μέσα από τις επενδύσεις. Ήδη, στο Κατάρ η ανέγερση της πραγματικά τεράστιας και εντυπωσιακής «education city», με την εκτενή συμμετοχή ξένων πανεπιστημίων και την ευρεία ερευνητική δραστηριότητα, κάνει την δική μας «εισαγωγή» μιας μικρής σχολής του Χάρβαρντ να φαίνεται σχεδόν αστεία.

Η Κύπρος δεν διαθέτει φυσικά το οικονομικό εύρος του Κατάρ και δεν μπορεί να ανταγωνιστεί. Ωστόσο, η μεγαλύτερη διαφορά είναι, φαίνεται, στην νοοτροπία. Ενώ στην Κύπρο οι ΑΞΕ αναγνωρίζονται ως απλά εισροές χρημάτων και οι όποιες προσπάθειες είναι μάλλον ημιτελείς, η νοοτροπία που διέπει το ίδιο εγχείρημα σε άλλες χώρες αντιμετωπίζει τις ΑΞΕ ως βασικό κρίκο της αλυσίδας της ανάπτυξης.

Το μάθημα που έχει να δώσει στην Κύπρο το «education city» στην Ντόχα δεν είναι ότι όποιος έχει πετρέλαιο μπορεί να ανταγωνιστεί στην διεθνή οικονομία. Εξάλλου, στο «education city» τα ξένα πανεπιστήμια έχουν ξοδέψει πολλά από τα δικά τους λεφτά και η συμμετοχή του Κατάρ χαρακτηρίζεται ως «συμβολική». Αντίθετα, το μήνυμα είναι πως η καλύτερη και πιο ανθεκτική στον χρόνο επένδυση, είναι η γνώση και οι πληροφορίες: όχι μόνο η ανακύκλωση πληροφοριών, κάτι που η Κύπρος ήδη κάνει, αλλά η παραγωγή τους. Αυτός ο «νέος» πόρος παραγωγής, που αλλάζει με σταθερούς ρυθμούς τις δομές των οικονομικών τα τελευταία 20 χρονιά, δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται άλλο ως ένα δευτερεύουσας σημασίας ζήτημα. Η κυβέρνηση, της οποίας οι αξιωματούχοι δηλώνουν χωρίς να ντρέπονται πως πρέπει να εγκαταλειφτεί η προσπάθεια να προωθηθούν τα πανεπιστήμια μας και τα άλλα κέντρα παραγωγής γνώσεων, οφείλουν να αντιληφθούν προς τα πού βαδίζει η παγκόσμια οικονομία, αλλά και πού καταλήγουν τα λεφτά των πιο έξυπνων επενδυτών.

Το κόλπο του Κόλπου είναι οι απλές διαδικασίες, η μείωση της γραφειοκρατίας, τα φορολογικά κίνητρα για τις επιχειρήσεις και τους διευθυντές τους, και όχι απλά η συμμετοχή στην χρηματοδότηση. Η Κύπρος μπορεί και οφείλει να ακολουθήσει, αλλιώς θα μείνει έξω από το κόλπο.